Maharashtra Board 2026 Class 12 Sanskrit Question Paper with Solution - Available

अवधारणा (Concept):
एषः प्रश्नः पाठे पृथ्वी” अथवा “राजा पृथु:” सम्बन्धितः अस्ति। अस्मिन् प्रसङ्गे पृथ्वी देवी राजा पृथुं प्रति उपदेशं ददाति। उपदेशस्य मुख्यविषयः धर्मपालनं, प्रजाहितचिन्ता तथा संसाधनानां सम्यक् उपयोगः इति।

व्याख्या:
भूमिः राज्ञे पृथवे उपदिष्टवती यत् सः धर्मेण राज्यं पालयेत् तथा प्रजानां कल्याणाय कार्यं कुर्यात्। सा अवदत् यत् यदि राजा धर्मपूर्वकं शासनं करोति, तर्हि अहं अपि तस्मै समृद्धिं, अन्नं, धान्यं च दास्यामि।

सा अपि उपदिष्टवती यत् भूमेः शोषणं न कर्तव्यम्, किन्तु संरक्षणं कर्तव्यम्। यदि मानवाः भूमेः सम्मानं कुर्वन्ति, तर्हि सा सर्वान् पोषयति। अतः भूमेः सन्देशः आसीत् यत् राजा धर्मनिष्ठः, न्यायप्रियः च भवेत् तथा प्रकृतेः संरक्षणं कुर्यात्।

एवं भूमिः राज्ञे पृथवे धर्मयुक्तं शासनं तथा प्रजाहितं कर्तुं उपदिष्टवती। Quick Tip: संस्कृतप्रश्नानां उत्तरे लिखन्तु चेत्, प्रश्नस्य मुख्यशब्दान् गृहीत्वा सरलसंस्कृतेन सम्पूर्णवाक्यरूपेण उत्तरं दातव्यम्।

अवधारणा (Concept):
अयं प्रश्नः प्रसिद्धस्य सुभाषितस्य आश्रयेण अस्ति —
“व्यसने मित्रपरीक्षा” इति। अस्य अर्थः यत् आपत्कालः अथवा दुःखसमये एव सत्यस्य परीक्षणं भवति।

व्याख्या:
व्यसने मित्रस्य परीक्षा भवति।
यदा मनुष्यः सुखे भवति तदा बहवः मित्राणि भवन्ति। किन्तु यदा सः दुःखे, आपत्तौ वा भवति, तदा एव ज्ञायते यत् कः तस्य सच्चः मित्रः अस्ति।

सुभाषिते उक्तम् —
“व्यसने मित्रपरीक्षा”
अर्थात् संकटसमये एव मित्रस्य सत्यता, निष्ठा, साहाय्यभावः च ज्ञायते।

अतः व्यसने मित्रस्य परीक्षा भवति। Quick Tip: सुभाषितसम्बद्धप्रश्नेषु, मूलश्लोकस्य स्मरणं कृत्वा तस्य सरलार्थं लिखन्तु। एतेन उत्तरं स्पष्टं भवति।

अवधारणा (Concept):
अयं वाक्यः राजा पृथोः गुणान् वर्णयति। “प्रजाहितदक्षः” इति शब्दः तस्य प्रजासु कल्याणभावं, कर्तव्यपरायणतां च सूचयति। उत्तरे वाक्यार्थः सरलरूपेण विस्तरेण लिखनीयः।

व्याख्या:
“पृथुवैन्यः प्रजाहितदक्षः नृपः आसीत्” इत्यस्य अर्थः — राजा पृथुः प्रजायाः हिते दक्षः, तत्परः च आसीत्।

सः स्वप्रजानां कल्याणाय सर्वदा चिन्तां करोति स्म। तस्य शासनं धर्मनिष्ठं न्यायपूर्णं च आसीत्। सः न केवलं स्वस्य सुखं पश्यति स्म, अपितु प्रजानां आवश्यकतानां पूर्तये प्रयत्नं करोति स्म।

पृथुवैन्यः भूमेः संरक्षणं कृत्वा अन्नस्य उत्पादनं सुनिश्चितवान्। सः प्रजानां दुःखं न सहते स्म तथा तेषां जीवनं सुखमयं कर्तुं सततं प्रयासं अकरोत्।

अतः सः प्रजाहितदक्षः नृपः इति कथ्यते — यतः तस्य शासनस्य मूलम् प्रजाकल्याणमेव आसीत्। Quick Tip: व्याख्याप्रश्नेषु वाक्यस्य सरलार्थं प्रथमं लिखन्तु, ततः तस्य विस्तारं उदाहरणैः सह प्रस्तुतयन्तु।

अवधारणा (Concept):
अयं वाक्यः नीतिकथायाः सन्दर्भे अस्ति, यत्र कपटयुक्तव्यवहारस्य परिणामः दर्शितः। “कपट” इति शब्दः छलं, धूर्तता च सूचयति। व्याख्यायां वाक्यार्थः तथा प्रसङ्गः स्पष्टतया लिखनीयः।

व्याख्या:
“मृगः काकस्य कपटेन प्रभावितः अभवत्” इत्यस्य अर्थः — मृगः काकस्य छलयुक्तवचनेन प्रभावितः, तेन भ्रमितः च अभवत्।

काकः धूर्तः आसीत्। सः मधुरवचनैः मृगं विश्वासे स्थापयामास। मृगः सरलस्वभावः आसीत्, अतः सः काकस्य वचनानि सत्यं मन्यमानः तेन सह गच्छति स्म। किन्तु काकस्य उद्देश्यः शुभः न आसीत्।

अन्ते मृगः तस्य कपटस्य परिणामं अनुभवत्। अस्मात् ज्ञायते यत् सरलतया सर्वेषां वचनानि न विश्वसनीयानि। विवेकपूर्वकं निर्णयः करणीयः।

अतः उक्तवाक्येन दर्श्यते यत् मृगः काकस्य छलपूर्णव्यवहारेण प्रभावितः अभवत्। Quick Tip: नीतिकथासु “कपट”, “मोह”, “लोभ” इत्यादिशब्दानां विशेषं ध्यानं कुर्वन्तु। एते शब्दाः प्रायः कथायाः मुख्यसन्देशं बोधयन्ति।

अवधारणा (Concept):
अयं प्रश्नः पर्यायवाची-शब्दानां सम्बन्धितः अस्ति। पर्यायवाची-शब्दाः ते शब्दाः भवन्ति येषां अर्थः समानः भवति, किन्तु रूपं भिन्नं भवति।

व्याख्या:

“भूपालः” इति शब्दस्य अर्थः भूमेः पालनं करणारा इति। अतः अस्य पर्यायवाची-शब्दौ “नृपः” तथा “राजा” स्तः। एते सर्वे अपि राष्ट्रस्य शासकं सूचयन्ति।

“मित्रम्” इति शब्दस्य अर्थः स्नेही जनः इति। अस्य पर्यायवाची-शब्दः “सखा” अस्ति। सखा इति विश्वसनीयः, प्रियः च मित्रः भवति।

अतः —
भूपालः = नृपः / राजा
मित्रम् = सखा Quick Tip: पर्यायवाची-शब्दान् ज्ञातुं शब्दस्य मूलार्थं चिन्तयन्तु। समानार्थकाः शब्दाः प्रायः साहित्ये विविधरूपेण प्रयुज्यन्ते।

अवधारणा (Concept):
अयं प्रश्नः विलोम-शब्दानां (Antonyms) सम्बन्धितः अस्ति। विलोम-शब्दाः ते शब्दाः येषां अर्थः परस्परं विरुद्धः भवति।

व्याख्या:

“सत्यम्” इति शब्दस्य अर्थः यथार्थता अथवा सत्यवचनम्। अस्य विलोम-शब्दः “असत्यम्” अस्ति, यस्य अर्थः मिथ्या अथवा असत्यवचनम्।

“उपकारः” इति शब्दस्य अर्थः सहायता, हितकार्यम् इति। अस्य विलोम-शब्दः “अपकारः” अस्ति, यस्य अर्थः अहितं, हानिकार्यम् इति।

अतः —
सत्यम् × असत्यम्
उपकारः × अपकारः Quick Tip: विलोम-शब्देषु प्रायः “अ” अथवा “अन” इत्यादयः उपसर्गाः प्रयुज्यन्ते, ये शब्दस्य विपरीतार्थं दर्शयन्ति।

अवधारणा (Concept):
एषः लघुनिबन्धप्रश्नः अस्ति। अस्मिन् विषयः “मम प्रिया भाषा” इति। निबन्धे सरलभाषया स्वविचाराः, कारणानि, महत्त्वं च स्पष्टतया लिखनीयम्।

निबन्धः:

मम प्रिया भाषा संस्कृतम् अस्ति। संस्कृतम् विश्वस्य प्राचीनतमासु भाषासु एकम् अस्ति। अस्याः भाषायाः साहित्यं समृद्धम्, शुद्धम्, सुन्दरम् च अस्ति। वेदाः, उपनिषदः, रामायणम्, महाभारतम् इत्यादयः ग्रन्थाः संस्कृते लिखिताः सन्ति।

संस्कृतभाषा सरलव्याकरणयुक्ता, वैज्ञानिकदृष्ट्या व्यवस्थिताच अस्ति। अस्यां भाषायां उच्चारणम् अपि स्पष्टं भवति। संस्कृतस्य अध्ययनं मम चिन्तनशक्तिं वर्धयति तथा भारतीयसंस्कृतेः ज्ञानं ददाति।

विद्यालये अहं संस्कृतपाठं उत्साहेन पठामि। संस्कृतश्लोकानां पाठेन मनः शान्तिं लभते। अस्याः भाषायाः मधुरता मां अत्यन्तं आकर्षति।

अतः संस्कृतम् एव मम प्रिया भाषा अस्ति। Quick Tip: निबन्धलेखनसमये विषयानुसारं भूमिका, मुख्यविचाराः, उपसंहारः च स्पष्टतया लिखन्तु। सरलवाक्यानि प्रयुञ्जानाः उत्तरं सुबोधं कुर्वन्तु।