The Gujarat Secondary and Higher Secondary Education Board (GSEB) successfully conducted the Class 12 Sanskrit Exam 2026 on March 16, 2026. Gujarat Board Class 12 Sanskrit Question Paper with Solution PDF is now available for download.
The Gujarat Board Class 12 Sanskrit paper covered key topics from Sanskrit literature, grammar, translation, and composition. Students should focus on understanding literary works, mastering grammar rules, and practicing translation and composition skills. The exam is marked out of 100, with 80 marks for the theory paper and 20 for internal assessment.
Gujarat Board Class 12 2026 Sanskrit Question Paper with Solution PDF
| Gujarat Board Class 12 Sanskrit Question Paper 2026 | Download PDF | Check Solution |

विकसः कः भवति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य अर्थं बोधयामः।
अत्र “विकसः” इति शब्दः प्रयुक्तः अस्ति। अस्य अर्थः प्रसारणम्, विस्तारः वा भवति।
Step 2: समानार्थकशब्दस्य अन्वेषणम्।
संस्कृतभाषायां “विकसः” तथा “विकासः” इत्येतौ शब्दौ विस्तारस्य अथवा वृद्धेः अर्थे प्रयुज्येते।
Step 3: विकल्पानां परीक्षणम्।
(A) विकासः: अयं शब्दः विस्तारस्य अर्थं ददाति, अतः अयं सम्यक् उत्तरम्।
(B) संकोचः: अयं विपरीतार्थकः शब्दः अस्ति।
(C) अज्ञानम्: अस्य अर्थः ज्ञानस्य अभावः अस्ति।
(D) मूर्खत्वम्: अस्य अर्थः मूर्खता भवति।
Step 4: निष्कर्षः।
अतः “विकसः” इत्यस्य सम्यक् अर्थः “विकासः” इति भवति।
Final Answer: विकासः। Quick Tip: संस्कृते “विकासः” इति शब्दः विस्तारस्य अथवा वृद्धेः अर्थे प्रयुज्यते।
जीवस्य लोभं किं पूरयति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य अर्थं ज्ञातुम्।
“जीवस्य लोभं किं पूरयति?” इत्यस्य अर्थः अस्ति — मनुष्यस्य लोभः केन पूर्यते?
Step 2: भावार्थस्य विवेचनम्।
लोभः सामान्यतया धनस्य प्रति भवति। मनुष्यः अधिकं धनं प्राप्नोतु इति इच्छति। अतः लोभस्य विषयः धनम् एव भवति।
Step 3: विकल्पानां परीक्षणम्।
(A) लक्ष्मी: सा धनस्य देवी अस्ति, किन्तु सामान्यप्रश्ने उपयुक्तं उत्तरं न भवति।
(B) पानी: अस्य लोभेन सह सम्बन्धः नास्ति।
(C) धनम्: अयं सम्यक् उत्तरम्, यतः लोभः प्रायः धनस्य प्रति भवति।
(D) अर्थः: अयं अपि धनस्य अर्थं ददाति, किन्तु अत्र “धनम्” अधिकम् उपयुक्तम्।
Step 4: निष्कर्षः।
अतः जीवस्य लोभं धनम् एव पूरयति।
Final Answer: धनम्। Quick Tip: “लोभः” इति शब्दः अधिकं धनं प्राप्तुम् इच्छां दर्शयति।
‘सिंहिता गाथी’
View Solution
Step 1: प्रश्न को समझना।
यह प्रश्न संस्कृत व्याकरण से संबंधित है जिसमें सही सर्वनाम या शब्द का चयन करना है। वाक्य के अनुसार सही पद का चयन करना आवश्यक है ताकि वाक्य व्याकरण की दृष्टि से सही बन सके।
Step 2: विकल्पों का विश्लेषण।
संस्कृत में ‘यः’ एक संबंधवाचक सर्वनाम है जिसका अर्थ होता है “जो” या “वह जो”। यह वाक्य में उचित अर्थ प्रदान करता है और व्याकरणिक रूप से सही बैठता है।
Step 3: अन्य विकल्पों की जाँच।
(A) यः: सही विकल्प, क्योंकि यह संबंधवाचक सर्वनाम है और वाक्य में सही अर्थ देता है।
(B) सः: यह संकेतवाचक सर्वनाम है जिसका अर्थ “वह” होता है, परंतु यहाँ उपयुक्त नहीं है।
(C) सःः: यह व्याकरण की दृष्टि से सही रूप नहीं है।
(D) युष्मः: यह सर्वनाम नहीं है और वाक्य के अनुसार उपयुक्त नहीं है।
Step 4: निष्कर्ष।
अतः वाक्य के अनुसार सही विकल्प ‘यः’ है।
Final Answer: यः. Quick Tip: संस्कृत में ‘यः’ संबंधवाचक सर्वनाम है जिसका अर्थ “जो” होता है और यह अक्सर वाक्य के पहले भाग में प्रयोग होता है।
______ नेत्र प्रक्षालति।
View Solution
Step 1: वाक्य का अर्थ समझना।
संस्कृत वाक्य “नेत्र प्रक्षालति” का अर्थ है “आँखों को धोता है”। इसलिए रिक्त स्थान में ऐसा शब्द होना चाहिए जो आँखों को धोने के लिए प्रयोग किया जाता हो।
Step 2: उपयुक्त शब्द का चयन।
आँखों को धोने के लिए सामान्यतः जल का प्रयोग किया जाता है। इसलिए वाक्य होगा:
“जल नेत्र प्रक्षालति।”
Step 3: अन्य विकल्पों का विश्लेषण।
(A) तैल: तेल से आँखें नहीं धोई जातीं।
(B) दधि: दही का प्रयोग आँख धोने में नहीं होता।
(C) जल: सही उत्तर, क्योंकि जल से नेत्र प्रक्षालन किया जाता है।
(D) वर्ति: यह दीपक की बाती के लिए प्रयुक्त शब्द है।
Step 4: निष्कर्ष।
इस प्रकार वाक्य के अनुसार सही शब्द जल है।
Final Answer: जल. Quick Tip: संस्कृत में “प्रक्षालन” का अर्थ होता है धोना। “नेत्र प्रक्षालन” का अर्थ है आँखों को धोना।
किम् अमृत निर्देशे कः?
View Solution
Step 1: प्रश्न का अर्थ समझना।
यह प्रश्न संस्कृत शब्दों और उनके अर्थ से संबंधित है। यहाँ पूछा गया है कि अमृत के संदर्भ में किसका निर्देश किया गया है।
Step 2: अमृत का प्रतीक।
संस्कृत साहित्य में कई बार नदी को अमृत के समान माना जाता है क्योंकि वह जीवनदायिनी होती है और जल के माध्यम से जीवन का पोषण करती है।
Step 3: विकल्पों का विश्लेषण।
(A) सूर्य: सूर्य प्रकाश और ऊर्जा देता है, परंतु अमृत का संकेत नहीं है।
(B) चन्द्रमा: चन्द्रमा शीतलता का प्रतीक है, परंतु यहाँ उपयुक्त नहीं है।
(C) नदी: सही उत्तर, क्योंकि नदी को जीवनदायिनी और अमृत के समान माना जाता है।
(D) सरोवर: यह जलाशय है, परंतु अमृत का संकेत सीधे इससे नहीं जुड़ा।
Step 4: निष्कर्ष।
अतः अमृत के संदर्भ में सही उत्तर नदी है।
Final Answer: नदी. Quick Tip: संस्कृत साहित्य में नदी को जीवनदायिनी माना जाता है क्योंकि वह जल प्रदान कर जीवन को बनाए रखती है।
प्रसादः के वर्णे अन्तर्भवति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य अर्थं ज्ञातुम्।
अत्र “प्रसादः” इति शब्दः दत्तः अस्ति। प्रश्नः अस्ति यत् अस्मिन् शब्दे कः वर्णः अन्तर्भवति इति।
Step 2: शब्दस्य विश्लेषणम्।
“प्रसादः” इति शब्दः प् + र् + स + ा + द + ः इत्येतेषां वर्णानां संयोजनात् निर्मितः अस्ति।
Step 3: विकल्पानां परीक्षणम्।
(A) प: अयं वर्णः शब्दे अस्ति, किन्तु प्रश्नस्य अपेक्षितः उत्तरः अन्यः।
(B) र: अयं वर्णः “प्र” इत्यस्मिन् संयुक्ताक्षरे विद्यमानः अस्ति।
(C) स: अयं अपि शब्दे अस्ति, किन्तु विकल्पेषु निर्दिष्टः उत्तरः र इति।
(D) व: अयं वर्णः अस्मिन् शब्दे नास्ति।
Step 4: निष्कर्षः।
अतः “प्रसादः” इति शब्दे “र” इति वर्णः अन्तर्भवति।
Final Answer: र। Quick Tip: संस्कृत शब्दों में संयुक्ताक्षरों को पहचानने के लिए शब्द को अलग-अलग वर्णों में विभाजित करना उपयोगी होता है।
‘द्रं’ इत्यस्य समासः कः?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य अर्थं बोधयामः।
अत्र समासस्य प्रकारः ज्ञातव्यः। समासः संस्कृतव्याकरणस्य महत्वपूर्णः विषयः अस्ति, यस्मिन् द्वौ वा अधिकाः शब्दाः मिलित्वा एकः शब्दः भवति।
Step 2: समासप्रकाराणां ज्ञानम्।
संस्कृते प्रमुखतया चत्वारः समासाः भवन्ति — तत्पुरुषः, कर्मधारयः, द्वन्द्वः, बहुव्रीहिः इत्यादयः।
Step 3: विकल्पानां परीक्षणम्।
(A) संकर्षणम्: एषः समासप्रकारः नास्ति।
(B) संकर्षणम्: अयं अपि असम्बद्धः विकल्पः।
(C) द्वन्द्वसमासः: अत्र उभयपदार्थयोः समानमहत्त्वं भवति।
(D) तत्पुरुषसमासः: अत्र एकः पदः मुख्यः भवति।
Step 4: निष्कर्षः।
अतः अत्र समासप्रकारः द्वन्द्वसमासः इति स्वीक्रियते।
Final Answer: द्वन्द्वसमासः। Quick Tip: द्वन्द्वसमासे उभयपदानां समानमहत्त्वं भवति, अतः तस्य विशेषता ज्ञातव्या।
पण्डितः कस्य नाम अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य अर्थं ज्ञातुम्।
अत्र “पण्डितः कस्य नाम अस्ति?” इति प्रश्नः अस्ति। अत्र पण्डितशब्दस्य सम्बन्धः कस्मै व्यक्तये अस्ति इति ज्ञातव्यं।
Step 2: विकल्पानां विश्लेषणम्।
दत्तेषु विकल्पेषु नामपदं ज्ञातव्यं यत् पण्डितशब्देन सह सम्बन्धं दर्शयति।
Step 3: विकल्पपरीक्षणम्।
(A) लालः: अयं नामरूपेण प्रयुज्यते।
(B) ममः: अस्य अर्थः “मेरा” इति भवति।
(C) रामः: एतत् सामान्यनाम।
(D) रत्नम्: अयं वस्तुनाम।
Step 4: निष्कर्षः।
अतः अत्र सम्यक् उत्तरम् “लालः” इति।
Final Answer: लालः। Quick Tip: संस्कृतप्रश्नेषु नामपदानां रूपं तथा प्रयोगः ज्ञातव्यः।
रामस्य मित्रं किम् अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्नार्थबोधनम्।
अत्र प्रश्नः अस्ति — रामस्य मित्रं किम् अस्ति? अर्थात् रामस्य सखा कः?
Step 2: विकल्पानां परीक्षणम्।
(A) नमः: अयं प्रणामस्य शब्दः।
(B) श्यामः: अयं व्यक्तिनाम अस्ति तथा मित्ररूपेण उपयुक्तः।
(C) कमलः: पुष्पस्य नाम।
(D) प्रेमः: भाववाचकशब्दः।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः रामस्य मित्रं “श्यामः” इति।
Final Answer: श्यामः। Quick Tip: “मित्रम्” इति शब्दः सख्यर्थे प्रयुज्यते।
राज्यस्य केन्द्रीयं लेखं कुत्र स्थितम्?
View Solution
Step 1: प्रश्नार्थबोधनम्।
अत्र प्रश्नः अस्ति यत् राज्यस्य केन्द्रीयः लेखः कुत्र भवति।
Step 2: प्रशासनव्यवस्थायाः ज्ञानम्।
राज्यस्य प्रशासनसम्बन्धिनः मुख्याः अभिलेखाः सामान्यतः सचिवालये स्थाप्यन्ते।
Step 3: विकल्पानां परीक्षणम्।
(A) अधिनियम: एषः नियमः अस्ति, स्थानं न।
(B) अभिलेख: वस्तु अस्ति, स्थानं न।
(C) सचिवालये: अत्र प्रशासनिककार्याणि भवन्ति।
(D) कार्यालये: सामान्यस्थानम्।
Step 4: निष्कर्षः।
अतः राज्यस्य केन्द्रीयः लेखः सचिवालये एव भवति।
Final Answer: सचिवालये। Quick Tip: सचिवालयः राज्यप्रशासनस्य मुख्यकेन्द्रं भवति।
‘संगीत आधी बनके आया हूँ मेरा ...’
View Solution
Step 1: समासस्य परिचयः।
संस्कृतव्याकरणे समासः तस्य प्रक्रिया अस्ति यत्र द्वौ वा अधिकाः शब्दाः मिलित्वा एकः नवीनः शब्दः निर्मीयते। एतेषां समासानां विविधाः प्रकाराः भवन्ति।
Step 2: तत्पुरुषसमासस्य स्वरूपम्।
तत्पुरुषसमासे उत्तरपदं प्रधानं भवति तथा च पूर्वपदं तस्य विशेषणरूपेण प्रयुज्यते। अत्र पूर्वपदस्य अर्थः उत्तरपदेन सह सम्बन्धं दर्शयति।
Step 3: विकल्पानां परीक्षणम्।
(A) समस्तसमासः: एषः सामान्यसमासः, न तु विशिष्टः प्रकारः।
(B) द्वन्द्वसमासः: अत्र उभयपदयोः समानमहत्त्वं भवति।
(C) तत्पुरुषसमासः: अयं समासप्रकारः अत्र उपयुक्तः अस्ति।
(D) नञ् तत्पुरुषः: अयं निषेधार्थकसमासः अस्ति।
Step 4: निष्कर्षः।
अतः अत्र समासः तत्पुरुषसमासः इति स्वीक्रियते।
Final Answer: तत्पुरुषसमासः। Quick Tip: तत्पुरुषसमासे उत्तरपदं मुख्यं भवति तथा च पूर्वपदं तस्य विशेषणरूपेण प्रयुज्यते।
अनुवादः अस्ति ...............
View Solution
Step 1: शब्दस्य अर्थबोधनम्।
“अनुवादः” इति शब्दः सामान्यतया अर्थस्य अनुगमनं वा व्याख्यानं दर्शयति। अत्र चिन्तनस्य अथवा मननस्य भावः दृश्यते।
Step 2: विकल्पानां विवेचनम्।
दत्तेषु विकल्पेषु “चिन्तनम्” इति शब्दः मननं वा विचारप्रक्रियां दर्शयति।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः अत्र “चिन्तनम्” इति शब्दः सम्यक् उत्तरम्।
Final Answer: चिन्तनम्। Quick Tip: संस्कृतशब्दानां अर्थज्ञानाय शब्दकोशस्य अध्ययनं अत्यन्तं उपयोगी भवति।
मित्रं किम् भवति?
View Solution
Step 1: प्रश्नार्थबोधनम्।
“मित्रं किम् भवति?” इत्यस्य अर्थः अस्ति — मित्रस्य स्वरूपं किम्?
Step 2: मित्रस्य लक्षणम्।
संस्कृतसाहित्ये मित्रं तदेव उच्यते यत् हितं करोति, उपकारं करोति तथा च कठिनसमये सहायकः भवति।
Step 3: विकल्पानां परीक्षणम्।
(A) अन्यः जनः: सामान्यः मनुष्यः।
(B) शुभः जनः: साधारणरूपेण शुभभावः।
(C) हितं मित्रम्: यः हितं करोति सः एव मित्रम्।
(D) सखा जनः: सामान्यसखा।
Step 4: निष्कर्षः।
अतः मित्रं तदेव यत् हितं करोति।
Final Answer: हितं मित्रम्। Quick Tip: संस्कृतसुभाषितेषु मित्रस्य परिभाषा अस्ति — “हितं मित्रम्” अर्थात् यः हितं करोति सः एव मित्रम्।
पर्यायवाची शब्दः कः अस्ति?
View Solution
Step 1: पर्यायवाचीशब्दस्य अर्थः।
पर्यायवाची शब्दः सः शब्दः भवति यस्य अर्थः अन्येन शब्देन समानः भवति।
Step 2: विकल्पानां विवेचनम्।
“जनकः” इति शब्दः पिता इत्यर्थे प्रयुज्यते, अतः अयं अन्यस्य शब्दस्य पर्यायवाची भवति।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः “जनकः” इति शब्दः पर्यायवाचीशब्दस्य उदाहरणम् अस्ति।
Final Answer: जनकः। Quick Tip: पर्यायवाची शब्दः सः भवति यस्य अर्थः अन्येन शब्देन समानः भवति।
राधाया: पर्यायः कः?
View Solution
Step 1: प्रश्न का अर्थ समझना।
इस प्रश्न में पूछा गया है कि "राधा" का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है। पर्यायवाची शब्द वे होते हैं जिनका अर्थ समान या लगभग समान होता है।
Step 2: विकल्पों का विश्लेषण।
दिए गए विकल्पों में भेरी, कमला, श्री और सखी शब्द हैं। इनमें से राधा का एक प्रचलित नाम भेरी माना गया है, जबकि अन्य शब्द सामान्य अर्थों में प्रयुक्त होते हैं।
Step 3: निष्कर्ष।
अतः दिए गए विकल्पों में सही उत्तर भेरी है।
Quick Tip: संस्कृत में कई व्यक्तियों के अनेक नाम या पर्याय होते हैं। इन्हें याद रखने के लिए शब्दसूची का अभ्यास करना चाहिए।
‘श्री’ इत्यस्य पुंलिङ्गरूपम् किम्?
View Solution
Step 1: शब्दरूप का ज्ञान।
संस्कृत में शब्दों के लिंग के आधार पर उनके रूप बदलते हैं। प्रत्येक शब्द का पुल्लिंग, स्त्रीलिंग और नपुंसकलिंग रूप हो सकता है।
Step 2: दिए गए शब्द का विश्लेषण।
यहाँ "श्री" शब्द का पुल्लिंग रूप पूछा गया है। संस्कृत में "श्रीः" रूप पुल्लिंग में प्रयोग किया जाता है।
Step 3: विकल्पों का परीक्षण।
कुमारः और गुरुः अन्य शब्द हैं, जबकि देवी स्त्रीलिंग शब्द है। इसलिए सही विकल्प श्रीः है।
Step 4: निष्कर्ष।
अतः सही उत्तर विकल्प (C) श्रीः है।
Quick Tip: संस्कृत में शब्दों के लिंग और उनके रूपों का अभ्यास करना अत्यन्त आवश्यक होता है।
आम्रस्य फलम् किम् अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्न का अर्थ समझना।
इस प्रश्न में पूछा गया है कि आम (आम्र) का फल क्या कहलाता है।
Step 2: विकल्पों का विश्लेषण।
मधु का अर्थ शहद होता है। रसः का अर्थ फल का रस या स्वाद होता है। अन्य विकल्प सामान्य शब्द हैं।
Step 3: सही विकल्प चुनना।
आम का प्रमुख गुण उसका रस होता है, इसलिए रसः उचित उत्तर माना जाता है।
Step 4: निष्कर्ष।
अतः सही उत्तर विकल्प (B) रसः है।
Quick Tip: संस्कृत में फल, पेड़ और प्रकृति से संबंधित शब्दों का अध्ययन करने से शब्दज्ञान बढ़ता है।
चक्षुषः फलम् किम् अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्न का अर्थ समझना।
यह प्रश्न पूछता है कि आँखों का फल या कार्य क्या होता है।
Step 2: चक्षु का कार्य।
आँखों का मुख्य कार्य देखना होता है। संस्कृत में देखने की क्रिया को "दर्शन" कहा जाता है।
Step 3: विकल्पों का परीक्षण।
मनुष्यः, पशुः और नरः जीवों के नाम हैं, जबकि दर्शनम् देखने की क्रिया को दर्शाता है।
Step 4: निष्कर्ष।
अतः चक्षु का फल दर्शनम् है।
Quick Tip: चक्षु का कार्य देखना होता है, इसलिए संस्कृत में इससे जुड़ा शब्द "दर्शन" प्रयोग किया जाता है।
[संगीत] अध्यायः हि तः कर्ता कः?
View Solution
Step 1: प्रश्न का अर्थ समझना।
इस प्रश्न में पूछा गया है कि ‘संगीत’ अध्याय का कर्ता या रचयिता कौन है।
Step 2: विकल्पों का विश्लेषण।
दिए गए विकल्पों में विभिन्न नाम दिए गए हैं। इनमें से हर्ष नाम साहित्य और रचना से संबंधित माना जाता है।
Step 3: निष्कर्ष।
अतः सही उत्तर विकल्प (C) हर्षः है।
Quick Tip: संस्कृत पाठ्यपुस्तकों में प्रत्येक पाठ के रचयिता को जानना परीक्षा के लिए महत्वपूर्ण होता है।
उपदेशः कः भवति?
View Solution
Step 1: शब्द का अर्थ समझना।
उपदेश शब्द का अर्थ होता है किसी को मार्गदर्शन या संदेश देना।
Step 2: विकल्पों का परीक्षण।
कथनम् सामान्य बोलना है, समाचरणम् आचरण से संबंधित है, निर्देशः आदेश को दर्शाता है, जबकि सन्देशः उपदेश के अर्थ के सबसे निकट है।
Step 3: निष्कर्ष।
अतः उपदेश का उचित अर्थ सन्देशः है।
Quick Tip: उपदेश, सन्देश और निर्देश जैसे शब्द संस्कृत में मार्गदर्शन के विभिन्न रूपों को व्यक्त करते हैं।
आग्नेयः कस्य दिशा: सूचकः अस्ति?
View Solution
Step 1: शब्द का अर्थ।
आग्नेय शब्द ‘अग्नि’ से बना है और इसका संबंध अग्नि से माना जाता है।
Step 2: विकल्पों का विश्लेषण।
अग्नि शब्द से बना होने के कारण आग्नेय का संबंध अग्नि से होता है।
Step 3: निष्कर्ष।
इसलिए सही उत्तर विकल्प (A) अग्निः है।
Quick Tip: संस्कृत में कई शब्द मूल शब्द से प्रत्यय जोड़कर बनाए जाते हैं।
प्रश्नस्य उत्तरं कति विकल्पेषु अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्न को समझना।
प्रश्न में पूछा गया है कि उत्तर कितने विकल्पों में दिया गया है।
Step 2: विकल्पों की संख्या देखना।
प्रश्न में दिए गए विकल्पों में संख्या 3 सही मानी गई है।
Step 3: निष्कर्ष।
अतः सही उत्तर विकल्प (B) अर्थात् 3 है।
Quick Tip: प्रश्नपत्र में दिए गए निर्देशों को ध्यान से पढ़ना आवश्यक होता है।
‘नेति नेति’ इत्यस्य अर्थः कः अस्ति?
View Solution
Step 1: वाक्यांश का अर्थ।
‘नेति नेति’ उपनिषदों में प्रयुक्त एक प्रसिद्ध वाक्यांश है जिसका अर्थ होता है “यह नहीं, वह नहीं।”
Step 2: अर्थ की व्याख्या।
इसका उपयोग किसी वस्तु के न होने या निषेध को दर्शाने के लिए किया जाता है।
Step 3: निष्कर्ष।
अतः इसका अर्थ ‘न कोऽपि’ अर्थात् कोई नहीं होता है।
Quick Tip: उपनिषदों में प्रयुक्त वाक्यांश अक्सर गहरे दार्शनिक अर्थ को व्यक्त करते हैं।
संगीत अध्याये कः विषयः वर्णितः अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य अर्थं ज्ञातुम्।
अत्र प्रश्नः पृच्छति यत् ‘संगीत’ अध्याये मुख्यतया कः विषयः वर्णितः अस्ति।
Step 2: विकल्पानां परीक्षणम्।
नृत्यम्, गानम्, वाद्यसंगीतम् तथा नाट्यशास्त्रम् इति विकल्पाः दत्ताः। ‘संगीत’ अध्यायः प्रायः वाद्यसंगीतस्य विवेचनं करोति।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः अत्र सम्यक् उत्तरं वाद्यसंगीतम् इति स्वीक्रियते।
Quick Tip: संस्कृतसाहित्ये संगीतशब्दः गानम्, वादनम् तथा नृत्यम् इत्येतानि त्रयाणि सूचयति।
‘यो वै विद्या वदते सः एव ज्ञानी’ इत्यस्य मुख्यः अर्थः कः?
View Solution
Step 1: वाक्यार्थस्य बोधनम्।
अस्य वाक्यस्य तात्पर्यम् अस्ति यत् यः विद्या विषयेषु सत्यं वदति सः एव वास्तविकः ज्ञानी भवति।
Step 2: विकल्पानां विवेचनम्।
बुद्धिमान्, उपदेशकः तथा अध्ययनशीलः इत्येतानि शब्दाः सामान्यगुणान् दर्शयन्ति, किन्तु ‘सत्यं विद्वान्’ इत्यस्य अर्थः वाक्येन सह अधिकं साम्यं दर्शयति।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः अस्य वाक्यस्य मुख्यः भावः ‘सत्यं विद्वान्’ इति।
Quick Tip: संस्कृतवाक्येषु तात्पर्यं ज्ञातुं शब्दानां मूलार्थं तथा सन्दर्भं अवश्यं विचारणीयम्।
नदी शब्दस्य लिङ्गं किम्?
View Solution
Step 1: शब्दलिङ्गस्य परिचयः।
संस्कृतभाषायां प्रत्येकस्य शब्दस्य लिङ्गं भवति—पुल्लिङ्गम्, स्त्रीलिङ्गम् अथवा नपुंसकलिङ्गम्।
Step 2: नदी शब्दस्य प्रयोगः।
‘नदी’ इति शब्दः स्त्रीलिङ्गे प्रयुज्यते तथा तस्य रूपाणि अपि स्त्रीलिङ्गे भवन्ति।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः नदी शब्दस्य लिङ्गं स्त्रीलिङ्गम् अस्ति।
Quick Tip: संस्कृतव्याकरणे शब्दलिङ्गज्ञानं अत्यन्तं आवश्यकम्, यतः तेन वाक्यरचना सम्यक् भवति।
निर्दिष्टे खण्डे पदानां संख्या कति अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य विश्लेषणम्।
अत्र पृच्छ्यते यत् निर्दिष्टे खण्डे कति पदानि सन्ति।
Step 2: विकल्पानां परीक्षणम्।
दत्तेषु विकल्पेषु 14, 12, 19 तथा 17 इति संख्याः सन्ति।
Step 3: निष्कर्षः।
खण्डस्य गणनया ज्ञायते यत् पदानां संख्या 17 अस्ति।
Quick Tip: संस्कृतपाठे पदगणना सावधानीपूर्वकं कर्तव्या।
पञ्चानां स्वराणां संख्या कति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य अर्थः।
अत्र पृच्छ्यते यत् स्वराणां संख्या कति भवति।
Step 2: स्वराणां विवेचनम्।
संस्कृतभाषायां स्वराः निश्चितसंख्यया भवन्ति तथा तेषां गणना व्याकरणे निर्दिष्टा अस्ति।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः दत्तेषु विकल्पेषु ‘षट्’ इति उत्तरं युक्तम्।
Quick Tip: संस्कृतवर्णमाले स्वराः तथा व्यञ्जनानि पृथक् रूपेण वर्गीकृताः भवन्ति।
संगीतस्य मुख्यः अङ्गः कः अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य बोधनम्।
अत्र पृच्छ्यते यत् संगीतस्य मुख्यः अङ्गः कः अस्ति। संगीतं गानम्, वादनम् तथा नृत्यम् इत्येतैः सह सम्बद्धं भवति।
Step 2: विकल्पानां परीक्षणम्।
अभिनयः नाट्यस्य अङ्गः अस्ति, नृत्यम् अपि संगीतस्य भागः भवति किन्तु वाद्यम् संगीतस्य प्रमुखं साधनम् अस्ति। शब्दः सामान्यः पदः अस्ति।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः अत्र सम्यक् उत्तरम् वाद्यम् इति।
Quick Tip: भारतीयसंगीतं त्रिभिः अङ्गैः निर्मितम् अस्ति—गानम्, वादनम् तथा नृत्यम्।
वागीश्वरी देवी कुत्र निवसति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य अर्थः।
अत्र प्रश्नः पृच्छति यत् वागीश्वरी देवी कुत्र निवसति।
Step 2: विकल्पानां विवेचनम्।
वागीश्वरी देवी सरस्वतीदेव्याः एकं रूपं मन्यते। भारतीयपरम्परायां तस्याः सम्बन्धः काशी नगरेण सह दृश्यते।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः दत्तेषु विकल्पेषु काशी इति सम्यक् उत्तरम्।
Quick Tip: काशी नगरं भारतीयसंस्कृतेः तथा विद्यायाः प्राचीनं केन्द्रम् अस्ति।
संगीतशास्त्रस्य जनकः कः उच्यते?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य बोधनम्।
अत्र पृच्छ्यते यत् संगीतशास्त्रस्य जनकः कः मन्यते।
Step 2: विकल्पानां परीक्षणम्।
आदिनाथः प्राचीनभारतीयपरम्परायां संगीतविद्यायाः आदिप्रवर्तकः मन्यते। अन्ये विकल्पाः अन्येषु शास्त्रेषु प्रसिद्धाः सन्ति।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः अत्र सम्यक् उत्तरम् आदिनाथः इति।
Quick Tip: भारतीयपरम्परायां अनेकानि शास्त्राणि आदिनाथेन प्रारम्भितानि इति मान्यता अस्ति।
विद्याप्राप्तेः मुख्यः साधनः कः अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य अर्थः।
अत्र पृच्छ्यते यत् विद्यां प्राप्तुं मुख्यं साधनं किम्।
Step 2: विकल्पानां विवेचनम्।
गुरुः मार्गदर्शकः भवति, किन्तु अध्ययनम् एव विद्याप्राप्तेः मुख्यः उपायः अस्ति। तपः तथा विनयः सहायकाः भवन्ति।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः सम्यक् उत्तरम् अध्ययनम् इति।
Quick Tip: “अध्ययनं विनाऽपि न काचित् विद्या सिद्ध्यति” इति प्रसिद्धः सिद्धान्तः अस्ति।
नागरीलिपेः प्राचीननाम किम् अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य बोधनम्।
अत्र पृच्छ्यते यत् नागरीलिपेः प्राचीनं नाम किम्।
Step 2: इतिहासज्ञानम्।
भारतीयलिपीनां विकासक्रमे ब्राह्मी लिपिः अत्यन्तं प्राचीनलिपिः मन्यते। तस्याः एव विकासेन नागरीलिपिः उत्पन्ना।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः सम्यक् उत्तरम् ब्राह्मी लिपिः इति।
Quick Tip: ब्राह्मी लिपिः भारतस्य प्राचीनतमलिपिषु एकः प्रमुखः आधारः अस्ति।
अशुद्धः शब्दः कः अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्न का अर्थ समझना।
इस प्रश्न में पूछा गया है कि दिए गए विकल्पों में से अशुद्ध शब्द कौन-सा है। अशुद्ध शब्द वह होता है जिसका प्रयोग व्याकरण की दृष्टि से उचित न हो।
Step 2: विकल्पों का परीक्षण।
कर्ता, पूर्णम् और संयुतम् संस्कृत के शुद्ध शब्द हैं और इनका प्रयोग व्याकरण के अनुसार होता है। जबकि अशुद्धम् शब्द स्वयं अशुद्धता को दर्शाता है।
Step 3: निष्कर्ष।
अतः दिए गए विकल्पों में (D) अशुद्धम् को सही उत्तर माना गया है।
Quick Tip: संस्कृत में शब्दों की शुद्धता का निर्धारण व्याकरण के नियमों के आधार पर किया जाता है।
कस्मिन् शब्दे ‘ष’ ध्वनि अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्न को समझना।
इस प्रश्न में पूछा गया है कि किस शब्द में ‘ष’ ध्वनि का प्रयोग होता है।
Step 2: विकल्पों का विश्लेषण।
वृन्दावनम्, श्रीकृष्णः और शुभंकरः में ‘ष’ ध्वनि स्पष्ट रूप से नहीं आती। जबकि सूर्यः शब्द में ‘ष’ ध्वनि का प्रयोग माना जाता है।
Step 3: निष्कर्ष।
अतः सही उत्तर विकल्प (B) सूर्यः है।
Quick Tip: संस्कृत में श, ष और स तीनों भिन्न ध्वनियाँ हैं, इसलिए इनका प्रयोग सावधानी से करना चाहिए।
सरस्वत्याः प्रतीकः कः अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्न का अर्थ समझना।
इस प्रश्न में पूछा गया है कि देवी सरस्वती का प्रतीक क्या माना जाता है।
Step 2: सांस्कृतिक ज्ञान।
देवी सरस्वती को ज्ञान और विद्या की देवी माना जाता है और उनके हाथ में सामान्यतः पुस्तक दिखाई जाती है।
Step 3: निष्कर्ष।
इसलिए सरस्वती का मुख्य प्रतीक पुस्तक माना जाता है।
Quick Tip: सरस्वती देवी को ज्ञान, संगीत और कला की देवी कहा जाता है।
मानवस्य समानः केन्द्रः कः अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्न का अर्थ समझना।
यहाँ पूछा गया है कि मानव शरीर का मुख्य नियंत्रण केन्द्र क्या है।
Step 2: विकल्पों का परीक्षण।
रसम् स्वाद से संबंधित है, नेत्रम् देखने का अंग है और अनुनासिकम् नाक से संबंधित है। मस्तिष्कम् ही शरीर का नियंत्रण केन्द्र है।
Step 3: निष्कर्ष।
अतः सही उत्तर विकल्प (B) मस्तिष्कम् है।
Quick Tip: मस्तिष्क मानव शरीर का प्रमुख नियंत्रण केन्द्र होता है।
कस्य आधारः ध्वनिः अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्न को समझना।
इस प्रश्न में पूछा गया है कि ध्वनि का आधार किसे कहा जाता है।
Step 2: विकल्पों का विश्लेषण।
दिन और रात समय को दर्शाते हैं तथा जीवन एक व्यापक शब्द है। वाणी ही ध्वनि के माध्यम से व्यक्त होती है।
Step 3: निष्कर्ष।
अतः सही उत्तर विकल्प (C) वाणी है।
Quick Tip: वाणी ध्वनि के माध्यम से विचारों को व्यक्त करने का साधन है।
‘कमलस्य पर्यायः’ कः अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य अर्थः।
अत्र पृच्छ्यते यत् ‘कमल’ शब्दस्य पर्यायवाची शब्दः कः अस्ति। पर्यायवाची शब्दाः ते भवन्ति येषां अर्थः समानः भवति।
Step 2: विकल्पानां परीक्षणम्।
पुष्पम् सामान्यः शब्दः अस्ति, पुष्पः अपि सामान्यं फूलं दर्शयति, फलम् तु भिन्नार्थकः शब्दः अस्ति। पद्मम् तु कमलस्य प्रसिद्धः पर्यायः अस्ति।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः ‘कमल’ शब्दस्य पर्यायः ‘पद्मम्’ इति।
Quick Tip: कमलस्य अन्ये पर्यायाः अपि सन्ति—पद्मम्, अंबुजम्, सरोजम् इत्यादयः।
अक्षरं कस्य स्वरूपम्?
View Solution
Step 1: अक्षरस्य अर्थः।
अक्षर शब्दः संस्कृतव्याकरणे वर्णानां समूहं दर्शयति।
Step 2: विकल्पानां विवेचनम्।
शब्दः सम्पूर्णः पदः भवति, उच्चारणम् क्रिया अस्ति, संस्कृतम् भाषा अस्ति। वर्णसमूहः एव अक्षरस्य उचितं स्वरूपम्।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः अक्षरं वर्णसमूहस्य स्वरूपम् अस्ति।
Quick Tip: संस्कृतव्याकरणे वर्णाः मिलित्वा अक्षरं निर्मीयते तथा अक्षराणि मिलित्वा शब्दः भवति।
प्रकृतेः स्वरूपं किम् अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य बोधनम्।
अत्र प्रश्नः अस्ति यत् प्रकृतेः स्वरूपं किम्।
Step 2: विकल्पानां परीक्षणम्।
स्वरः ध्वनिं दर्शयति, पृथ्वी भौतिकं तत्वं दर्शयति, स्वः आकाशलोकं सूचयति। शब्दः प्रकृतेः मूलरूपं दर्शयति।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः प्रकृतेः स्वरूपं शब्दः इति स्वीक्रियते।
Quick Tip: संस्कृतव्याकरणे ‘प्रकृति’ शब्दस्य मूलरूपं सूचयति यतः शब्दनिर्माणं भवति।
अक्षरस्य अर्थः कः?
View Solution
Step 1: अक्षरशब्दस्य अर्थः।
अक्षर शब्दः संस्कृतभाषायां वर्णं सूचयति।
Step 2: विकल्पानां परीक्षणम्।
शब्दः अनेकाक्षराणां समूहः अस्ति, स्वरः ध्वनिविशेषः अस्ति, उपसर्गः शब्दपूर्वं प्रयुज्यते। वर्णः एव अक्षरस्य वास्तविकः अर्थः।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः अक्षरस्य अर्थः वर्णः इति।
Quick Tip: वर्णाः संस्कृतभाषायाः मूलभूताः घटकाः सन्ति।
संस्कृते ‘कमल’ शब्दस्य पर्यायः कः अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्न का अर्थ समझना।
इस प्रश्न में पूछा गया है कि संस्कृत में ‘कमल’ शब्द का पर्यायवाची कौन-सा है।
Step 2: विकल्पों का विश्लेषण।
अम्बुजम् शब्द का अर्थ होता है “जल में उत्पन्न होने वाला”, जो कमल का ही एक प्रसिद्ध पर्यायवाची शब्द है। कमलम् स्वयं मूल शब्द है, जबकि वनम् और जलम् अन्य अर्थों को दर्शाते हैं।
Step 3: निष्कर्ष।
अतः ‘कमल’ शब्द का उचित पर्यायवाची अम्बुजम् है।
Quick Tip: कमल के कई संस्कृत पर्यायवाची हैं जैसे—पद्मम्, अम्बुजम्, सरोजम्, जलजम्।
‘नरः’ शब्दस्य स्त्रीलिङ्गरूपं किम् अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्न का अर्थ समझना।
इस प्रश्न में ‘नर’ शब्द के स्त्रीलिंग रूप के बारे में पूछा गया है।
Step 2: शब्द का लिंग परिवर्तन।
संस्कृत में नर का अर्थ पुरुष होता है और उसका स्त्रीलिंग रूप नारी होता है।
Step 3: विकल्पों का परीक्षण।
देविका देवी से संबंधित शब्द है, प्रकृतिः प्रकृति का अर्थ देता है और मनुष्यः पुल्लिंग रूप है। इसलिए नारी ही सही उत्तर है।
Quick Tip: संस्कृत में नर का स्त्रीलिंग रूप नारी और पुरुष का स्त्रीलिंग रूप स्त्री माना जाता है।
‘कविता’ शब्दः कस्य प्रकारः अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्न का अर्थ समझना।
यहाँ पूछा गया है कि ‘कविता’ किस प्रकार का शब्द है।
Step 2: अर्थ का विश्लेषण।
कविता एक भावात्मक रचना होती है जिसमें भाव, कल्पना और सौन्दर्य की अभिव्यक्ति होती है।
Step 3: निष्कर्ष।
इसलिए ‘कविता’ को भाव से संबंधित शब्द माना जाता है।
Quick Tip: कविता में भाव, रस और अलंकारों का विशेष महत्व होता है।
पृथ्वी कस्य पर्यायः अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्न का अर्थ समझना।
इस प्रश्न में पूछा गया है कि पृथ्वी का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है।
Step 2: विकल्पों का विश्लेषण।
भूमि और पृथ्वी का अर्थ समान होता है। नदी जलधारा को दर्शाती है, दिनम् समय को और वृक्षः पेड़ को।
Step 3: निष्कर्ष।
अतः पृथ्वी का सही पर्यायवाची शब्द भूमि है।
Quick Tip: पृथ्वी के अन्य पर्यायवाची भी हैं—धरा, वसुन्धरा, मेदिनी।
हिमालयस्य अर्थः कः?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य अर्थः।
अत्र प्रश्नः पृच्छति यत् ‘हिमालय’ शब्दस्य मुख्यः अर्थः कः अस्ति।
Step 2: शब्दस्य व्युत्पत्तिः।
‘हिमालय’ इति शब्दः द्वाभ्यां पदाभ्यां निर्मितः अस्ति—‘हिम’ तथा ‘आलय’। ‘हिम’ इत्यस्य अर्थः बर्फः अथवा हिमः भवति, ‘आलय’ इत्यस्य अर्थः निवासस्थानम्।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः ‘हिमालय’ शब्दस्य मुख्यः आधारः ‘हिम’ इति शब्दः अस्ति।
Quick Tip: हिमालयः इति शब्दः ‘हिमस्य आलयः’ अर्थात् हिम का घर या हिम का निवास स्थान इति अर्थं दर्शयति।
इन्द्रस्य वाहनम् किम् अस्ति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य बोधनम्।
अत्र पृच्छ्यते यत् इन्द्रदेवस्य वाहनं किम् अस्ति।
Step 2: पौराणिकज्ञानम्।
भारतीयपुराणेषु वर्णितम् अस्ति यत् इन्द्रस्य वाहनं ‘ऐरावत’ नामकः दिव्यः गजः अस्ति।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः दत्तेषु विकल्पेषु ऐरावतः एव सम्यक् उत्तरम्।
Quick Tip: ऐरावतः इन्द्रस्य दिव्यः गजः मन्यते तथा सः पौराणिककथासु प्रसिद्धः अस्ति।
भोजनालयः किम्?
View Solution
Step 1: शब्दस्य अर्थः।
‘भोजनालय’ इति शब्दः ‘भोजन’ तथा ‘आलय’ इति पदयोः संयोगेन निर्मितः अस्ति।
Step 2: व्युत्पत्तिविवेचनम्।
‘आलय’ इत्यस्य अर्थः निवासस्थानम् अथवा स्थानम्। अतः भोजनालयः भोजनस्य स्थानम् इति अर्थं दर्शयति।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः भोजनालयः भोजनस्थानम् इति।
Quick Tip: संस्कृतभाषायां ‘आलय’ प्रत्ययेन स्थानविशेषः बोध्यते—जैसे विद्यालय, देवालय, भोजनालय।
विद्या कुत्र भवति?
View Solution
Step 1: प्रश्नस्य अर्थः।
अत्र पृच्छ्यते यत् विद्या कुत्र प्राप्ता भवति अथवा कुत्र भवति।
Step 2: विकल्पानां परीक्षणम्।
विद्यालयः शिक्षायाः मुख्यः स्थानः अस्ति। पुस्तकालये पुस्तकानि भवन्ति, देवालयः पूजास्थानम् अस्ति तथा गृहं निवासस्थानम्।
Step 3: निष्कर्षः।
अतः विद्या मुख्यतः विद्यालये एव प्राप्ता भवति।
Quick Tip: विद्यालयः इति शब्दः ‘विद्या’ तथा ‘आलय’ इति पदयोः संयोगेन निर्मितः अस्ति।

.jpg?h=56&w=56&mode=stretch)





Comments