PSEB 12th Economics Sample Question Paper 2026 with Solution PDF

Step 1: ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ, ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਅਤੇ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Step 2: ਉਤਪਾਦਨ ਵਸਤੂ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਪਭੋਗ ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Step 3: ਇਸ ਲਈ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਦੇਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੈ। Quick Tip: ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਹਨ — ਉਤਪਾਦਨ, ਵਟਾਂਦਰਾ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗ।

Step 1: ਘੱਟ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Step 2: ਇਸ ਲਈ ਘੱਟ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। Quick Tip: ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ — ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵਸਤੂਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ।

Step 1: ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Step 2: ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਦੀ ਘਾਟ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Step 3: ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਥਨ ਸਹੀ ਹੈ। Quick Tip: ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਸਾਰੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਕਾਰਕ ਆਪਸੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Step 1: ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਉਪਭੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Step 2: ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਪਭੋਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Step 3: ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਉਪਭੋਗ ਹੈ। Quick Tip: ਉਤਪਾਦਨ → ਵਟਾਂਦਰਾ → ਉਪਭੋਗ — ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਮੂਲ ਲੜੀ ਹੈ।

Step 1: ਔਸਤ ਲਾਗਤ (Average Cost, AC) ਦਾ ਸੂਤਰ ਹੈ: \[ AC = AFC + AVC \]

Step 2: ਇੱਥੇ AFC = ਔਸਤ ਅਸਥਿਰ ਲਾਗਤ (Average Fixed Cost)
ਅਤੇ AVC = ਔਸਤ ਚਲਾਇਤ ਲਾਗਤ (Average Variable Cost)

Step 3: ਇਸ ਲਈ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ AFC ਆਵੇਗਾ। Quick Tip: ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖੋ: \[ AC = AFC + AVC \]

Step 1: ਵਕਤ 1 (Short Period) ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਾਧਨ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਅਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Step 2: ਵਕਤ 2 (Long Period) ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਬਦਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਅਕਾਰ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Step 3: ਇਸ ਲਈ ਬਿਆਨ 1 ਗਲਤ ਅਤੇ ਬਿਆਨ 2 ਸਹੀ ਹੈ। Quick Tip: ਛੋਟਾ ਸਮਾਂ = ਕੁਝ ਸਾਧਨ ਅਸਥਿਰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ = ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਬਦਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ

Step 1: ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ (TR) = ਕੀਮਤ x ਮਾਤਰਾ \[ TR = P \times Q \]

Step 2: ਔਸਤ ਆਮਦਨ (AR): \[ AR = \frac{TR}{Q} \]

Step 3: ਸੀਮਾਂਤ ਆਮਦਨ (MR): \[ MR = \Delta TR / \Delta Q \]

Step 4: ਕੀਮਤ ਔਸਤ ਆਮਦਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। Quick Tip: TR = P×Q, AR = TR/Q, MR = ΔTR/ΔQ

Step 1: ਜੇ ਸੇਵਰ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਇਕਾਈ (Unitary Elasticity) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਦਲਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਦਲਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Step 2: ਇੱਥੇ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ 15% ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Step 3: ਇਸ ਲਈ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ 15% ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ। Quick Tip: ਇਕਾਈ ਲਚੀਲਾਪਨ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਮੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਦਲਾਅ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Step 1: ਵਾਸਤਵਿਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ — ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਖਰੀਦ ਸਮਰੱਥਾ।

Step 2: ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Step 3: ਛੋਟਾ ਵਪਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਰਹਿਤ ਨਿਵੇਸ਼ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Step 4: ਸਮਰੱਥਤਾ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। Quick Tip: ਮਿਲਾਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਫਿਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੋੜੋ।

Step 1: ਮੁਕਤ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਰੀਦਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਰੇਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Step 2: ਨਵੀਆਂ ਫਰਮਾਂ ਲਈ ਮੁਕਤ ਦਾਖਲਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਾਸ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Step 3: ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। Quick Tip: ਮੁਕਤ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਇਕਲੌਤਾ ਵਿਕਰੇਤਾ ਕੀਮਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Step 1: ਦੂਜਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਵਸਤੂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Step 2: ਲੋਹਾ ਘੜਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੈ। Quick Tip: ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ → ਕੱਚਾ ਮਾਲ, ਦੂਜਰੀ → ਉਦਯੋਗ, ਤੀਜੀ → ਸੇਵਾਵਾਂ

Step 1: ਮਾਰਜਿਨਲ ਉਪਭੋਗ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ (MPC) ਦਾ ਸੂਤਰ ਹੈ: \[ MPC = \frac{\Delta C}{\Delta Y} \]

Step 2: ਇਸ ਲਈ ਮੁੱਖ ਉਪਭੋਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। Quick Tip: MPC ਹਮੇਸ਼ਾ 0 ਅਤੇ 1 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Step 1: ਲਾਭ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ: \[ MR = MC \]

Step 2: ਇਸ ਬਿੰਦੂ ‘ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। Quick Tip: MR = MC → ਅਧਿਕਤਮ ਲਾਭ

Step 1: ਮੰਗ ਦੀ ਲਚੀਲਾਪਨ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। Quick Tip: Elasticity = Percentage Change

Step 1: ਰਾਜਸਵ ਘਾਟ = ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਘਾਟ + ਵਿਆਜ ਭੁਗਤਾਨ

Step 2: \[ = 2569 + 498 = 3067 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ \] Quick Tip: Revenue Deficit = Primary Deficit + Interest Payment

ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਰਾਜਸਵ ਘਾਟ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। Quick Tip: ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਤਰ ਲਿਖੋ, ਫਿਰ ਮੁੱਲ ਰੱਖੋ।

Step 1: ਵਕਤ (A) ਗਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਪਾਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Step 2: ਕਰਵਤ (R) ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਪਾਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਭੁਗਤਾਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। Quick Tip: ਵਪਾਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ।

Step 1: 2023 ਤੱਕ NBFC ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ।

Step 2: ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਪਭੋਗਤਾ ਕਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਸੀ। Quick Tip: NBFC ਖੇਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ਾ ਵੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ।

Step 1: ਨਿਕਟ ਮੁਦਰਾ (Complementary goods) ਉਹ ਵਸਤੂਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਕੱਠਿਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Step 2: ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਮੰਗ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। Quick Tip: ਕਾਰ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲ — ਨਿਕਟ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ।

Step 1: ਗੁਣਾ ਸੂਤਰ (Multiplier): \[ k = \frac{1}{1 - MPC} \]

Step 2: \[ k = \frac{1}{1 - 0.5} = 2 \]

Step 3: ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ: \[ \Delta Y = k \times \Delta I = 2 \times 20 = 40 \] Quick Tip: MPC ਜਿੰਨੀ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਗੁਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Step 1: ਨੀਤੀ ਆਮਦਨ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Step 2: ਸਮਰਥੀ ਆਮਦਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਸਲ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Step 3: ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਆਮਦਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Step 1: ਨੀਤੀ ਆਮਦਨ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Step 2: ਸਮਰਥੀ ਆਮਦਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅਸਲ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Step 3: ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਆਮਦਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

\[ ਬਚਤ = ਆਮਦਨ - ਉਪਭੋਗ = 1050 - 800 = 250 \]

\[ ਬਚਤ = ਆਮਦਨ - ਉਪਭੋਗ = 1050 - 800 = 250 \]

ਵਿਆਜ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਜਸਵ ਖਰਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਾਜਸਵ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੀਮਾਂਤ ਉਪਯੋਗਤਾ = ਕੁੱਲ ਉਪਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਇਕਾਈਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਤਰ।

ਸੀਮਾਂਤ ਉਪਯੋਗਤਾ = ਕੁੱਲ ਉਪਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਇਕਾਈਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਤਰ।

ਇਸ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਨਾ ਮੰਗ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੂਰਤੀ।

ਜੇ ਨਿਰਯਾਤ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਧਿਕ ਬਾਕੀ ਅਤੇ ਆਯਾਤ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਘਾਟ ਬਾਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਜੇ ਲਾਭ ਲਾਗਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮਾਜਿਕ ਲਾਗਤਾਂ ਅਤੇ ਲਾਭ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਸਮਾਜ ‘ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਧਨ ਦੀ ਬਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਸਮਾਜ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਅਤੇ ਨਗਦ ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਅਤੇ ਨਗਦ ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Repo Rate ਬਦਲ ਕੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

2024 ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਰ ਲਗਭਗ 3.65% ਰਹੀ ਹੈ।

RBI ਨੇ 2024-25 ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 7.2% ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਮੁਦਰਾ ਦਰ, ਨਿਰਯਾਤ ਅਤੇ ਆਯਾਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਰਜ 1: ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ
ਵਪਾਰਕ ਬੈਂਕ ਬਚਤ ਖਾਤਾ, ਚਾਲੂ ਖਾਤਾ ਅਤੇ ਮਿਆਦੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਕਮ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਰਜ 2: ਕਰਜ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ
ਬੈਂਕ ਵਪਾਰ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ ਅਡਵਾਂਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਰਜ 3: ਭੁਗਤਾਨ ਅਤੇ ਰਕਮ ਤਬਾਦਲਾ ਸੇਵਾਵਾਂ
ਚੈਕ, ਡਰਾਫਟ, ਨੈੱਟ ਬੈਂਕਿੰਗ ਅਤੇ ਏਟੀਐਮ ਰਾਹੀਂ ਭੁਗਤਾਨ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਰਜ 4: ਕਰਜ਼ਾ ਸਿਰਜਣਾ
ਵਪਾਰਕ ਬੈਂਕ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਸਿਰਜ ਕੇ ਮੁਦਰਾ ਸਪਲਾਈ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। Quick Tip: ਵਪਾਰਕ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਕਰਜ਼ਾ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ।

ਅੰਤਰ 1: ਵਰਤੋਂ
ਸੰਪਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਆਦਿ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮੱਧਮ ਵਸਤੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਅਤੇ ਇੰਧਨ ਉਤਪਾਦਨ ਦੌਰਾਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅੰਤਰ 2: ਉਦੇਸ਼
ਸੰਪਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮੱਧਮ ਵਸਤੂਆਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਵਸਤੂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। Quick Tip: ਸੰਪਤੀ ਵਸਤੂ = ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੱਧਮ ਵਸਤੂ = ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਖਪਤ

ਪ੍ਰਭਾਵ 1: ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭਾਵ 2: ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਕਮੀ
ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਇਕਾਈ ਲਾਗਤ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਰਮ ਵਧੇਰੇ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਭਾਵ 3: ਕੁੱਲ ਪੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਲਾਗਤ ਘਟਣ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਪੂਰਤੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। Quick Tip: ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ → ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ → ਲਾਗਤ ਘਟਾਓ → ਪੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ

ਉਪਾਅ 1: ਨਿਰਯਾਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਨਿਰਯਾਤ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਆਮਦ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੁਗਤਾਨ ਸੰਤੁਲਨ ਸੁਧਰਦਾ ਹੈ।

ਉਪਾਅ 2: ਆਯਾਤ ‘ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ
ਗੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਆਯਾਤ ਘਟਾ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਬਚਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਉਪਾਅ 3: ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ
FDI ਅਤੇ FPI ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਉਪਾਅ 4: ਮੁਦਰਾ ਦਰ ਨੀਤੀ
ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਮੂਲਾਂਕਣ/ਅਵਮੂਲਾਂਕਣ ਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਯਾਤ ਸਸਤੇ ਅਤੇ ਆਯਾਤ ਮਹਿੰਗੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। Quick Tip: BOP ਸੁਧਾਰ = ਨਿਰਯਾਤ ↑ + ਆਯਾਤ ↓ + ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ↑ + ਢੁੱਕਵੀ ਮੁਦਰਾ ਨੀਤੀ

Step 1: ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ: \[ \Delta P = 6 - 8 = -2 \]

Step 2: ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਦਲਾਅ: \[ %\Delta P = \frac{-2}{8} \times 100 = -25% \]

Step 3: ਮੰਗ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲਚੀਲਾਪਨ ਦਾ ਸੂਤਰ: \[ E_d = \frac{%\Delta Q}{%\Delta P} \]

Step 4: ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ: \[ E_d = -2 \]

Step 5: ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਬਦਲਾਅ: \[ %\Delta Q = E_d \times %\Delta P = (-2) \times (-25) = 50% \]

Step 6: ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ: \[ 50% of 100 = 50 \]

Step 7: ਨਵੀਂ ਮੰਗ: \[ 100 + 50 = 150 ਇਕਾਈਆਂ \] Quick Tip: ਲਚੀਲਾਪਨ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅੰਤਰ 1: ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਇਕਾਈ
ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ, ਘਰੇਲੂ ਇਕਾਈ ਜਾਂ ਫਰਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮੁੱਚੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਮਦਨ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਆਦਿ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅੰਤਰ 2: ਵਿਸ਼ਾ ਖੇਤਰ
ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਕੀਮਤ ਨਿਰਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
ਸਮੁੱਚੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਮਦਨ, ਸਮੁੱਚੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਪੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। Quick Tip: ਵਿਅਕਤੀਗਤ = ਛੋਟੀ ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸਮੁੱਚੀ = ਪੂਰੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ

ਮੰਨ ਲਵੋ:
ਕੁੱਲ ਅਸਥਿਰ ਲਾਗਤ (TFC) = 60



\begin{tabular{|c|c|c|c|c|
\hline
ਉਤਪਾਦ (Q) & TC & TVC & AVC & MC

\hline
0 & 60 & 0 & -- & --

1 & 80 & 20 & 20 & 20

2 & 100 & 40 & 20 & 20

3 & 111 & 51 & 17 & 11

4 & 116 & 56 & 14 & 5

5 & 130 & 70 & 14 & 14

6 & 150 & 90 & 15 & 20

\hline
\end{tabular



ਸੂਤਰ: \[ TVC = TC - TFC \] \[ AVC = \frac{TVC}{Q} \] \[ MC = \Delta TC \] Quick Tip: MC ਹਮੇਸ਼ਾ AVC ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਬਿੰਦੂ ‘ਤੇ ਕੱਟਦੀ ਹੈ।

ਕੇਸ 1: ਪੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਜਦੋਂ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੂਰਤੀ ਵਕਰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਖਿਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਕੀਮਤ ਘਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਮਾਤਰਾ ਵਧਦੀ ਹੈ।

ਕੇਸ 2: ਪੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਘਾਟ
ਜਦੋਂ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੂਰਤੀ ਵਕਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖਿਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਕੀਮਤ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਮਾਤਰਾ ਘਟਦੀ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਰਣਨ:
ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ X-ਅਕਸ ‘ਤੇ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ Y-ਅਕਸ ‘ਤੇ ਕੀਮਤ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੰਗ ਵਕਰ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੂਰਤੀ ਵਕਰ ਖਿਸਕਦਾ ਹੈ। Quick Tip: ਪੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ → ਸੰਤੁਲਨ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ ਦੋਹਾਂ ‘ਤੇ ਅਸਰ

ਕਾਰਨ 1: ਮਹਿੰਗਾਈ ‘ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ
ਅਧਿਕ ਮੁਦਰਾ ਸਿਰਜਣਾ ਨਾਲ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। RBI ਮੁਦਰਾ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਮਤ ਸਥਿਰਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਕਾਰਨ 2: ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ
ਮੁਦਰਾ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ, ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। RBI ਮੌਦਰੀ ਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਥਿਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਕਾਰਨ 3: ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ RBI ਕਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਸਿਰਜਣਾ ‘ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। Quick Tip: RBI ਮੁਦਰਾ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ Repo Rate, CRR ਅਤੇ SLR ਵਰਗੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

(a) GDP ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ: \[ GDP_{MP} = C + G + I + (X - M) + \Delta Stock \] \[ = 118557 + 20510 + 2000 + (15000 - 198) - 110 \] \[ = 155759 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ \]


(b) NNP ਨੂੰ ਕਾਰਕ ਲਾਗਤ ‘ਤੇ: \[ NNP_{FC} = GDP_{MP} - Depreciation - Indirect Taxes + Subsidies + NFIA \] \[ = 155759 - 13720 - 2560 + 300 + 9860 \] \[ = 149639 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ \] Quick Tip: NNP (FC) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ: GDP (MP) − ਘਟਾਓ − ਅਪਰੋਕਸ਼ ਕਰ + ਅਨੁਦਾਨ + NFIA

ਸਮੱਸਿਆ 1: ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ
ਜੇ ਉਤਪਾਦ ਸੰਤੁਲਨ ਪੂਰਨ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੀ ਮੰਗ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਤਪਾਦਨ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਮੱਸਿਆ 2: ਮਹਿੰਗਾਈ
ਜੇ ਉਤਪਾਦ ਸੰਤੁਲਨ ਪੂਰਨ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮੁੱਚੀ ਮੰਗ ਸਮੁੱਚੀ ਪੂਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਲ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। Quick Tip: ਪੂਰਨ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੰਤੁਲਨ → ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਪੂਰਨ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਤੁਲਨ → ਮਹਿੰਗਾਈ

Step 1: ਮਾਤਰਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਵੱਧ ਪੈਸਾ ਘੱਟ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੇਗਾ।

Step 2: ਇਸ ਕਾਰਨ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧੇਗੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣਗੀਆਂ।

Step 3: ਜੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੰਗ ਘਟੇਗੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਵੀ ਘਟ ਜਾਣਗੀਆਂ।

ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਰਣਨ:
ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ X-ਅਕਸ ‘ਤੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ Y-ਅਕਸ ‘ਤੇ ਕੀਮਤ ਦਾ ਪੱਧਰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੈਸੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਧਣ ਨਾਲ ਕੀਮਤ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। Quick Tip: Money Supply ↑ → Price Level ↑ Money Supply ↓ → Price Level ↓